Değerli dostlar; Malûmunuz İslâm dini tevhit dinidir. İnsan “lâ ilahe illallah” derken, insanın Hakk’ı önce kendi özünde tevhit etmesidir. İnsanın bütün masivalarından, ilahlarından (put) ve ilahlığından (ego-kibir) kurtulup, bu tevhit hakikatinin ve şehadetinin arifi olup, kendi özünde bu hakikate ulaşmasıdır tevhit. İnsanın bu hakikate ulaşmasının da ancak tevhit ve kemâl ehli olan bir Hakk dostu Mürşid-i Kâmil nezaretinde talimle mümkün olur.

Bu taliminin de üç esas ana kuralı vardır ki bunlar tevhit taliminde talibin seyr-i sûlükünde olmazsa olmazıdır. Bu Hakk’ı bilme ve tanıma talimine: İman-ı Taklit, İman-ı Tetkik ve İman-ı Mutlak derler. Bazı Hakk dostları ise: İlm-el Yakin, Ayn-el Yakin ve Hakk’al Yakin diye tabir ederler. Aslında tevhit taliminde her iki deyim de aynı manaya gelse bile, uygulamada bazı farklılıklar olabiliyor.

Bunların bir deyimi ilim, iman ve ibadet ile Hakk’a yakınlık, diğeri de sevgi, muhabbet, say, gayret ve hizmet ile Hakk’a yakınlıktır. İlmi araştırdıkça kişinin imanı artar, imanı arttıkça hayreti ve sevgisi artar, sevgisi artıkça da hayranlığı artar ve bu hayret ve hayranlık ile imanı kemâl bulur, kemali ile de yakinlik derecesi artar. Bundan dolayıdır ki bu iki deyim birbirlerinin paralelidir der ehlullah.

Allah, Kur’an’ı Kerimde mealen, “Biz insanları ve cinleri bizi bilsinler, bizi tanısınlar ve bize kulluk etsinler diye yarattık” (Zariyat - 56) buyuruyor. Bu ayet-i celileden de anlaşılıyor ki kulun Rabbini tanıması ve O’na kulluk yapması kulluğun farziyetlerindendir. Bundan dolayıdır ki kul, Rabbini bilmek ve tanımakla mükelleftir.

İman-ı Taklit: Adından da anlaşılacağı gibi, atadan, anadan babadan çevremizden duyup ve gördüklerimizle yetinip, sorup, araştırmadan taklidi iman ile yapılan bir kulluktur. Bu kulluk anlayışında kişinin kendi hayalinde yarattığı bir Allah objesi var. Kişi kendi hayalinde tahayyül edip, kendi zanlarında yarattığı Allah’a kulluk yapıyorum diyerek, ibadetinin özünü ve hikmetini bilmeden, anlamadan, ondan bir haz almadan, maneviyatının zevkine ermeden ibadet ederek yapılan kulluktur.

Bu taklidi kullukta kişi Rabbini tanıyıp, bilemediği için “eşhedü” dese bile onun şahitliğine itibar edilmez. Çünkü her şey hayali ve zannidir. Kişi bu halden ve hayalden kurtulabilmesi için araştırmacı olacak, kendini ve etrafını çok iyi gözlemleyecek. Kendisinde ve etrafında gördüğü her şeyde Rabbinin şe’enlerini zevk edip tanıma gayretinde olacak.

İlmel Yakin: Adından da belli olacağı gibi, bilim (okuma) veya duyum yolu ile öğrenilen bilgidir. Kişi okuduğunu veya duyduğunu aklında veya hayalinde ne kadar canlandırabilirse, duydukları, okudukları doğru olsa bile kendi hayalinde ve zannında canlandırabildiği kadardır bilgisi. “Hakikat bulunmazmış hayal ile düş ile” der arifler. Arif olmak için illa görüp tanıyacaksın. Tanımak için de önce tetkik edip araştıracaksın.

Benlik olmuş sana perde Allah nerede sen nerede
Aramaz isen kendinde Hakk’ı özde buldum sanma
(Ekber-ül Tûrabi)

Unutmayalım ki bu araştırmaları önce kendimizde tatbik edeceğiz, herkesin yere-göğe sığdıramadığı Hakk’ı kendimizden ayrı görmeyeceğiz. Besmele-i Şerifte olduğu gibi her şeyi Hakk ile yapıp, her şeyi de Hak’tan bileceğiz. Ancak böyle yaparsak bu yakınlığın sırrına ve lezzetine ereriz.

İman-ı Tetkik: İnsanın gafletten, delaletten ve cehaletten kurtulabilmesi için mutlaka merak ettiği şeyi araştırması lâzımdır. Yoksa hakikate ve gerçeğe ulaşması mümkün olamaz. Bunu araştırmak için ise, insan önce okumalı, araştır malı ve kendisini sorgulamalıdır. Bundan dolayıdır ki Kur’an’ın ilk ayeti de “İkra” yani “oku” diye buyuruyor Mevlâm.

İnsan ancak okuyup-araştırmakla, sorup-öğrenmekle doğruları bulur, kişi okumaya önce kendisinden başlamalıdır. Ben kimim! Bu aleme niye geldim! Benim yaratılış gayem ne? Diye bu soruları önce kendisine soracak, tatmin edici cevap buluncaya kadar da araştıracak. İnsan ancak böyle hakikatin sırrına ve kendi gerçeğine ulaşır.

Kur’an ‘oku’ diye buyururken, insan bu okumayı ilk önce kendi üzerinde, kendisini bilme ve tanıma ile kendisine ve özünde olana arif olmak ile okuyup öğrenecek ki ayn-el yakin şuhuduna erebilsin. Çünkü hadis-i şerifte Cenab-ı Re sulullah Efendimiz. “Men arefe nefse hu” yani ‘kendini tanımadan Rabbini tanıyamazsın’ buyuruyor.

Ayn-el Yakin: Kur’an’da Allah cc. “Andolsun ki onu ayn-el yakin göreceksiniz.” (Tekasür-7) buyuruyor. Ayn-el yakin; gözlem yoluyla bilmek veya “yakin” den ibaret olan kesin ve keskin bir görüşle görmek manasını ifade eder.

Bu görmek; istisnasız her şeyde Hak’kın varlığını müşahe etme zevkiyle başlar, ama illa önce kendimizde araştırmaya başlayacağız. Bu da ancak kişinin kendine mal ettiği bütün masivalarından kurtulmakla mümkün olur. “Ben, be nim, bana” diye sahiplendiği neleri varsa, bunların bi tamamını Hakk’a nisbet edeceğiz ki bu varlık şirkinden ancak böyle kurtulabilelim.

Tasavvufta buna “mutu kable ente mutu” yani “ölmezden evvel ölünüz” derler. Bu bizim anladığımız yaşantının son bulması değil, bu ihtiyari ölümdür ki yukarıda da arzettiğimiz gibi talibin kalbinde Hak’tan gayri ve Hakk sevgisinden başka ne varsa gönlünden silip atıp, fiillerini, sıfatlarını ve mevcudiyetini Hakk’a nisbet etmesidir.

İman-ı Mutlak: Sınırsız, sonsuz, koşulsuz, değişmez, rağmen yaradana teslimiyettir. İman-ı mutlak zevkine ulaşan talip, her şeyi Hak’tan bilir; iyi-kötü, güzel-çirkin, hoş-fena, hayır ve şer ayrımı yapmadan her şeyi Hak’tan bilip tam bir teslimiyet halidir. Bunu Hakk dostları ne güzel ifade etmişlerdir:

Gelse celalinden cefa / Ya da cemalinden sefa
İkisi de cana şifa / Narın da hoş nurun da hoş. (Yunus Emre)

Allah Kur’an’ı Kerim’inde mealen “Ey iman edenler tekrar iman ediniz.” Buyurmuştur (Nisa 136) Buradaki tekrar iman ediniz emri; artık gönlünüzde şek ve şüpheye yer kalmasın anlamındadır. Âlemde her ne oluyorsa bir hikmet tah tında oluyor, bunu şimdi anlayamasak bile belki ileride anlayabiliriz. Biz sadece “Rabbim abes bir şey halketmez” anlayışı ile tevekkül ve tefekkür edeceğiz.

Artık sen hayalindekine değil, gerek duyum yolu ile, gerek bilim yolu ile bildiğine, duyduğuna değil, azametini, ululuğunu, haşyetini görüp şahit olduğun bir Allah’a iman etmendir. Bu imanın öceki gibi zan imanı değil, varlığına ve birliğine bizzat arif olduğun, şahit olduğun Rabbinedir mutlak iman.

Hakk’âl Yakin: “Gerçek varlık, doğru hüküm” anlamındaki Hakk ile “gerçeğe uygun, şüphe olmayan kesin bilgi” anlamına gelir. Yakin kelimesinden oluşan terkip, “iç duyu veya iç tecrübe yoluyla ulaşılan ve kesinlik bakımından en son merhaleyi teşkil eden doğru bilgi” diye tanımlanır.

Ayeti Kerimede Rabbimiz mealen “Ve sana yakin (ölüm) gelinceye ka dar Rabbine kulluk (ibadet) et.” (Hicr 99) buyurmaktadır. Aslında bize bizden yakın olan Rabbimiz, Ef’ali (fiiller) ile, Mevsuf’u (sıfatlar) ile ve mevcudiyeti (Vücut) ile bizde var olandır. Kişi, bir Mürşid-i Kâmil’den inabe alarak bu yakinliğin talimi ni yaparak, ancak kendi gerçeğinin hakikatine ulaşabilir. Kendi özü ile, kendi asliyeti ile tanışabilir.

Cenab-ı Resulullah Efendimiz bir hadis-i şeriflerinde: “Nefsini (kendini) bilen Rabbini bilir.” Buyurmaktadır. Bu hakikate ulaşabilmek için de kişi, kendisine mâl ettiği, “ben, benim, bana” diye sahiplendiği neleri varsa bunların bitamamının Hakk’ın varı ile var olduğunun bilincine varıp, kendi fiilini, sıfatlarını ve vücudunu Hakk’a nisbet edip, benim diye sahiplenme şirkinden arınmalıdır.

Kişi ancak varlık şirkinden arınıp, “ölmezden evvel ölünüz” hadisine mazhar olduktan sonra bu hakikat sırrının kapıları kendisine aralanır. Ve anlar ki bu kâinatta Hakk’tan gayri bir şeyin olmadığının arifi olur. Ve gerçek manada “Eşhe dü en lâ ilâhe illallah” sırrının şahidi olup, Hakk’a gerçek manada kulluk yapmaya başlar.

Rabbim cümlemizi kendi özümüze arif, kendi gerçeğimize erenlerden eylesin inşallah. Selâm ve dua ile kalınız.

Enver EFE
İstanbul, 11 Ağustos 2025